Urazy termiczne cz.1. Oparzenia. Pierwsza pomoc

Oparzenia należą do najczęstszych urazów termicznych występujących zarówno w środowisku pracy, jak i w życiu codziennym. W kontekście BHP stanowią istotny obszar edukacji pracowników oraz element profilaktyki zagrożeń zawodowych, ponieważ mogą prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych — od lekkich uszkodzeń naskórka, aż po głęboką martwicę tkanek. Właściwa identyfikacja rodzaju oparzenia oraz szybka reakcja na miejscu zdarzenia znacząco zmniejsza ryzyko powikłań, skraca czas leczenia i minimalizuje trwałe następstwa. Poniżej przedstawiamy kompleksowy opis rodzajów oparzeń, ich klasyfikację oraz zasady udzielania pierwszej pomocy. 

Rodzaje oparzeń

Oparzenia definiuje się jako uszkodzenia tkanek miękkich spowodowane działaniem różnego rodzaju energii. Najczęściej kojarzą się z wysoką temperaturą, jednak w praktyce BHP wyróżnia się kilka typów, zależnych od źródła oddziaływania. Każdy z nich powoduje inny charakter uszkodzeń oraz wymaga nieco odmiennego podejścia w pierwszej pomocy.

Najbardziej powszechne są oparzenia cieplne, które powstają wskutek kontaktu z gorącymi powierzchniami, płomieniem, rozgrzanym metalem, parą wodną czy wrzątkiem. W środowisku pracy spotyka się je szczególnie w zakładach przemysłowych, kuchniach gastronomicznych oraz wszędzie tam, gdzie stosuje się procesy obróbki termicznej.

Drugą kategorię stanowią oparzenia chemiczne, wywołane działaniem substancji żrących — kwasów, zasad, rozpuszczalników czy środków dezynfekcyjnych. Środki te mogą wnikać w głąb tkanek, powodując rozległe obrażenia, a reakcja chemiczna zachodzi często także po zakończeniu kontaktu substancji ze skórą. Dlatego kluczowe jest szybkie i intensywne płukanie wodą.

Kolejnym typem są oparzenia elektryczne, będące wynikiem przepływu prądu elektrycznego przez ciało. Mogą one obejmować nie tylko skórę, ale także głębsze struktury, takie jak mięśnie i nerwy, a to czyni je wyjątkowo niebezpiecznymi. Często ich widoczny obraz na powierzchni skóry jest niewspółmiernie mały do rzeczywistego zasięgu uszkodzeń wewnętrznych.

Ostatnią grupę stanowią oparzenia promiennikowe, powstające wskutek działania promieniowania — podczerwonego, laserowego, UV lub jonizującego. Występują m.in. w pracach spawalniczych, w laboratoriach, medycynie oraz wszędzie tam, gdzie pracownicy mają styczność ze źródłami energii elektromagnetycznej.

Zrozumienie rodzaju oparzenia ma kluczowe znaczenie w ocenie ryzyka oraz wyborze odpowiednich działań ratunkowych, ponieważ każdy typ może wymagać odmiennego czasu chłodzenia, rodzaju opatrunku czy konsultacji medycznej.

Stopnie oparzeń

Stopień oparzenia określa głębokość uszkodzenia tkanek i jest jednym z najważniejszych elementów oceny urazu. Pozwala ocenić skalę obrażeń, wdrożyć prawidłowe działania ratunkowe oraz określić, czy konieczna jest hospitalizacja. Klasyfikacja medyczna obejmuje cztery stopnie oparzeń:

I stopień
Najłagodniejsza forma oparzenia, obejmująca wyłącznie naskórek. Objawia się zaczerwienieniem z towarzyszącym pikącym bólem. Skóra pozostaje sucha, bez pęcherzy. Przykładem są lekkie oparzenia słoneczne lub krótkotrwały kontakt z gorącym przedmiotem.

II stopień
Uszkodzenia obejmują naskórek i część skóry właściwej. Na powierzchni pojawiają się bolesne pęcherze wypełnione płynem surowiczym, a skóra jest intensywnie zaczerwieniona i bardzo wrażliwa na dotyk. 

III stopień
Oparzenie obejmuje pełną grubość skóry wraz z tkanką podskórną. Skóra może przybierać barwę białą, szarą lub ciemnobrązową. Charakterystyczna jest utrata czucia w miejscu oparzenia, wynikająca z uszkodzenia zakończeń nerwowych. Wymaga specjalistycznej opieki medycznej.

IV stopień
Najcięższe oparzenia, prowadzące do zwęglenia tkanek, głębokiej martwicy, a nawet uszkodzenia mięśni i kości. Są wynikiem długotrwałego kontaktu z ekstremalnym źródłem energii. Mogą wymagać interwencji chirurgicznej, często przeszczepów skóry (co ustala lekarza indywidualnie w każdej sytuacji).

Ocena stopnia oparzenia oraz powierzchni objętej urazem decyduje o dalszym postępowaniu — od leczenia domowego po natychmiastową hospitalizację. W środowisku pracy szczególną uwagę zwraca się na oparzenia II i III stopnia, które wymagają szybkiej interwencji i odpowiedniego zabezpieczenia.

Pierwsza pomoc przy oparzeniach

W przypadku każdego oparzenia kluczowe jest natychmiastowe działanie. Prawidłowa pierwsza pomoc zapobiega pogłębianiu się urazu, zmniejsza obrzęk, ból oraz ryzyko infekcji. Procedury różnią się w zależności od rodzaju i stopnia oparzenia, ale istnieje kilka uniwersalnych zasad obowiązujących w pierwszych minutach.

Pierwszym krokiem jest przerwanie kontaktu z czynnikiem parzącym — poprzez odsunięcie poszkodowanego od ognia, wyłączenie prądu, usunięcie gorącego przedmiotu czy spłukanie substancji chemicznej. W przypadku oparzeń chemicznych należy niezwłocznie rozpocząć intensywne płukanie zimną wodą, najlepiej przez kilkanaście minut, aby zatrzymać proces niszczenia tkanek.

Najważniejszym elementem pierwszej pomocy jest chłodzenie miejsca oparzenia czystą, zimną wodą przez około 20 minut. Działanie to przynosi szybkie zmniejszenie bólu, ogranicza obrzęk, redukuje głębokość urazu i obniża ryzyko powikłań. 

Po zakończeniu chłodzenia należy zabezpieczyć ranę jałowym opatrunkiem. Przy oparzeniach I i II stopnia wystarczające jest lekkie, przewiewne opatrzenie chroniące przed zabrudzeniem i urazami mechanicznymi. W przypadku oparzeń obejmujących duże powierzchnie ciała zaleca się przykrycie ich czystymi prześcieradłami lub jałową gazą.

Oparzenia III i IV stopnia, oparzenia chemiczne dużej powierzchni oraz urazy obejmujące twarz, dłonie, stopy, stawy wymagają pilnej pomoc medycznej. Do czasu przyjazdu służb ratunkowych poszkodowanego należy uspokoić, zabezpieczyć termicznie (bez przegrzewania) i monitorować jego stan.

Prawidłowo udzielona pierwsza pomoc ma kluczowe znaczenie dla rokowań i ograniczenia blizn oraz powikłań. Dlatego w każdym miejscu pracy kontakt z wysokimi temperaturami, substancjami chemicznymi, elektrycznością lub promieniowaniem powinien być objęty szkoleniami z zakresu BHP, a pracownicy powinni znać procedury reagowania w sytuacjach nagłych.